Trong tiến trình mở rộng và xác lập chủ quyền ở phương Nam, vùng đất Trấn Biên (nay thuộc Đồng Nai) không chỉ giữ vai trò là trung tâm hành chính – quân sự quan trọng, mà còn là nơi đặt nền móng cho đời sống văn hóa, giáo dục mang đậm dấu ấn Nho học. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng Văn miếu Trấn Biên – văn miếu đầu tiên ở Đàng Trong dưới thời chúa Nguyễn – chính là biểu hiện tiêu biểu của công cuộc mở cõi gắn với phát triển văn hóa.
Văn miếu Trấn Biên. Ảnh ST
Theo sử liệu, năm 1715, chúa Nguyễn Phúc Chu đã sai dinh Trấn Biên dựng Văn miếu tại địa phận hai thôn Bình Thành và Tân Lại, thuộc huyện Phước Chánh (nay thuộc phường Bửu Long, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai). Công việc được giao cho Trấn thủ Nguyễn Phan Long và Ký lục Phạm Khánh Đức trực tiếp trông coi.
Văn miếu được xây dựng trên thế đất đẹp mang tính phong thủy hài hòa: phía nam trong ra sông Phước Giang, phía bắc dựa núi Long Sơn – một thế đất “tiền thủy hậu sơn” vừa thuận lợi về cảnh quan, vừa thể hiện tư duy quy hoạch giàu tính biểu tượng của người xưa.
Mộc bản sách Đại Nam thực lục tiền biên, quyển 8, mặt khắc 24 ghi chép về việc xây dựng văn miếu Trấn Biên. Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.
Việc định lệ lễ ở văn miếu cũng được chú trọng. Vua ra lệnh cho các dinh làm sổ kê những vị thần ở trong hạt đã được quốc tế mà dâng lên, sai công đồng bàn định thể lệ làm lễ để ban hành. Tại Văn Miếu mỗi năm lấy hai ngày đinh mùa xuân và mùa thu để tế. Tiền lễ là 75 quan, sái phu 20 người.
Mộc bản sách Đại Nam thực lục chính biên đệ nhất kỷ, quyển 5, mặt khắc 26 ghi chép việc định lệ lễ ở văn miếu. Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.
Văn miếu Trấn Biên do Hiển tông Hiếu minh hoàng đế dựng, lâu năm đổ nát, theo sách Đại Nam nhất thống chí ghi chép hai lần sửa chữa văn miếu.
Lần thứ nhất, năm Giáp Dần (1794) đời Thế Tổ Cao Hoàng Đế, Lễ bộ Nguyễn Đô phụng mệnh tu bổ, ở giữa dựng Văn Miếu, biển ngạch khắc chữ “Đại thành điện”, phía tây dựng đền Khải Thánh, biển ngạch khắc chữ “Khải Thánh điện”; phía đông là nhà kho; xung quanh xây tường gạch, phía tả là cửa Kim Thanh, phía hữu là cửa Ngọc Chấn, phía trước là cửa Đại Thanh, giữa sân dựng các Khuê Văn, biển ngạch khắc chữ “Khuê Văn các”, treo chuông trống ở trên, trước cửa có cầu, phía tả là nhà Sùng Văn, phía hữu là nhà Duỵ Lễ, bên ngoài xây tường vuông, phía trước là cửa Văn Miếu, tả hữu có hai cửa nghi môn; cột xà chạm đục, thể chế tinh xảo. Hàng năm tế vào hai ngày đinh mùa xuân và mùa thu. Đầu đời trung hưng nhà vua thường thân làm lễ, về sau sai quan tế thay. Lệ đặt 5 lễ sinh, 50 miếu phu.
Việc tu bổ lần thứ hai vào năm Tự Đức thứ 5, văn miếu chính đường và tiền đường đều 5 gian, lại dựng thêm 2 dãy tả vu và hữu vu, mỗi dãy 5 gian. Đền Khải Thánh, chính đường và tiền đường đều 3 gian, một toà cửa giữa 3 gian, một toà cửa trước 1 gian, một toà kho đồ thờ 3 gian, một toà Khuê Văn các hai tầng, ba gian hai chái. Phía trước biển “Đại Thành điện” đổi làm “Văn Miếu điện” và “Khải Thánh điện” đổi làm “Khải Thánh từ”.
Năm 1861, nơi thờ phụng trên đã bị thực dân Pháp phá bỏ. Mãi đến năm1998, văn miếu Trấn Biên mới được khởi công khôi phục trên nền đất cũ và hoàn thành vào năm 2002.
Việc xây dựng văn miếu tại dinh Trấn Biên có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh đầu thế kỷ XVIII – khi vùng đất Nam Bộ đang trong quá trình khai phá và ổn định. Không chỉ dừng lại ở việc củng cố bộ máy cai trị, chính quyền chúa Nguyễn còn chú trọng thiết lập nền tảng văn hóa – giáo dục, đưa Nho học vào đời sống xã hội. Văn miếu vì thế trở thành trung tâm tôn vinh đạo học, nơi thờ Khổng Tử và các bậc hiền triết, đồng thời là không gian khuyến học, hun đúc nhân tài cho vùng đất mới.
Từ góc nhìn tư liệu, những dòng khắc trong Mộc bản triều Nguyễn không những ghi lại một sự kiện xây dựng, mà còn phản ánh tầm nhìn chiến lược của chính quyền Đàng Trong. Trong hành trình Nam tiến, việc dựng văn miếu ở Trấn Biên cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa “khai cõi” và “khai mở văn hiến” – giữa mở rộng lãnh thổ và phát triển đời sống tinh thần. Đây chính là bước đi quan trọng nhằm đưa vùng đất phương Nam nhanh chóng hội nhập vào không gian văn hóa chung của quốc gia Đại Việt.
Ngày 18/8/2016 văn miếu Trấn Biên được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia.
Như Hiền (Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV)
Nguồn: Trang Thông tin Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước