Ngay trong Phiên họp đầu tiên của Hồi đồng Chính phủ Lâm thời ngày 03/9/1945 (diễn ra chỉ sau một ngày Tuyên ngôn độc lập), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề nghị Chính phủ Lâm thời tổ chức ngay một cuộc Tổng tuyển cử càng sớm càng tốt, để đất nước ta có ngay một Quốc hội do dân bầu cử, một Hiến pháp dân chủ và một Chính phủ quốc gia hợp hiến.
Xây dựng một Nhà nước Việt Nam dân chủ kiểu mới, đảm bảo tính chất pháp lí không thể phủ nhận được là một trong những nội dung quan trọng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh nghĩ đến đầu tiên sau khi đất nước giành độc lập. Điều này không chỉ xuất phát từ yêu cầu của thực tiễn cách mạng Việt Nam lúc bấy giờ mà nó còn xuất phát từ trong tư tưởng tiến bộ của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước dân chủ nhân dân (được Người đúc kết sau nhiều năm hoạt động ở Hải ngoại) và nó cũng xuất phát từ chính niềm tin của Người vào sức mạnh vĩ đại của nhân dân – đó là một sức mạnh vô địch để làm nên mọi thắng lợi.
Chính vì thế, ngay trong Phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ Lâm thời ngày 03/9/1945 (diễn ra chỉ sau một ngày Tuyên ngôn độc lập), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề nghị Chính phủ Lâm thời tổ chức ngay một cuộc Tổng tuyển cử càng sớm càng tốt, để đất nước ta có ngay một Quốc hội do dân bầu cử, một Hiến pháp dân chủ và một Chính phủ quốc gia hợp hiến, Người nói: “Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, nên nước ta không có Hiến pháp. Nhân dân ta không được hưởng quyền tự do dân chủ. Chúng ta phải có một Hiến pháp dân chủ. Tôi đề nghị Chính phủ tổ chức càng sớm càng hay cuộc tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu…”.
Sắc lệnh số 51-SL ngày 17/10/1945 của Chủ tịch Chính phủ Lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ấn định ngày Tổng Tuyển cử và thể lệ cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội. Nguồn: TTLTQGIII.
Ngay sau đó, ngày 08/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh kí ban hành Sắc lệnh số 14-SL quyết định tổ chức Tổng tuyển cử trong phạm vi cả nước. Nội dung Sắc lệnh ghi: “…Xét rằng nhân dân Việt Nam do Quốc dân đại hội thay mặt là quyền lực tối cao để ấn định cho nước Việt Nam một Hiến pháp dân chủ Cộng hoà; Xét rằng trong tình thế hiện giờ sự triệu tập Quốc dân đại hội không những có thể thực hiện được mà lại rất cần thiết để cho toàn dân tham gia vào công cuộc củng cố nền độc lập và chống lại nạn ngoại xâm”. “1- Trong một thời hạn hai tháng kể từ ngày ký sắc lệnh này sẽ mở cuộc Tổng tuyển cử để bầu Quốc dân đại hội. 2- Tất cả công dân Việt Nam, cả trai và gái, từ 18 tuổi trở lên, đều có quyền tuyển cử và ứng cử, trừ những người đã bị tước mất công quyền và những người trí óc không bình thường. 3- Số đại biểu của Quốc dân đại hội ấn định là 300 người. 4- Quốc dân đại hội sẽ có toàn quyền ấn định Hiến pháp cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. 5- Một Uỷ ban để dự thảo thể lệ cuộc tổng tuyển cử sẽ thành lập. 6- Để dự thảo một bản Hiến pháp đệ trình Quốc hội, một Uỷ ban khởi thảo Hiến pháp 7 người sẽ thành lập”.
Tiếp đó, từ ngày 20/9/1945 – 18/12/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục kí ban hành một loạt các Sắc lệnh quy định về Tổng Tuyển cử và dự thảo Hiến pháp:
– Sắc lệnh số 34-SL ngày 20/9/1945 về thành lập Uỷ ban dự thảo Hiến pháp gồm có 7 thành viên là: Hồ Chí Minh, Vĩnh Thụy (Bảo Đại), Đặng Thai Mai, Vũ Trọng Khánh, Lê Văn Hiến, Nguyễn Lương Bằng, Đặng Xuân Khu (Trường Chinh).
– Sắc lệnh số 39-SL ngày 26/9/1945 về thành lập Uỷ ban dự thảo thể lệ cuộc Tổng tuyển cử gồm 9 người đại diện của các ngành, các giới.
– Sắc lệnh số 51-SL ngày 17/10/1945 ấn định ngày Tổng Tuyển cử và thể lệ cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội. Nội dung Sắc lệnh gồm 12 khoản (chương), 70 điều, quy định rõ ngày Tổng tuyển cử toàn quốc là ngày 23/12/1945 (Điều 1) với số đại biểu Quốc hội là 329 người. Chính phủ cũng quy định chi tiết về các vấn đề: Quyền bầu cử và ứng cử; Vận động tuyển cử; Đơn vị tuyển cử; Danh sách ứng cử; Danh sách bầu cử; Tổ chức bầu cử; Triệu tập Quốc dân đại hội,…
– Sắc lệnh số 71-SL ngày 02/12/1945 về việc bổ khuyết Điều thứ 11 Sắc lệnh số 51-SL ngày 17/10/1950 nhằm tạo điều kiện cho người ứng cử.
– Sắc lệnh số 72-SL ngày 02/12/1945 về việc bổ khuyết Bảng về số đại biểu từng tỉnh và thành phố định theo Sắc lệnh số 51-SL ngày 17/10/1945 của Chủ tịch Lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
– Sắc lệnh số 76-SL ngày 18/12/1945 về việc ấn định lại ngày Tổng tuyển cử và thời hạn nộp đơn ứng cử. Cuộc Tổng tuyển cử được ấn định ngày 23/12/1945, song để việc chuẩn bị cho Tổng tuyển cử được chu đáo hơn, nhằm tạo điều kiện giúp các ứng cử viên nộp đơn và vận động tranh cử, cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội hoãn đến ngày Chủ Nhật 06/01/1946.
Sắc lệnh số 76-SL ngày 18/12/1945 của Chủ tịch Chính phủ Lâm thời về việc thay đổi ngày bầu cử đại biểu Quốc dân Đại hội. Nguồn: TTLTQGIII.
Song song việc ban hành 06 Sắc lệnh về Tổng Tuyển cử và dự thảo Hiến pháp, từ ngày 06/10 – 21/12/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn trực tiếp chủ trì tổng cộng 22 phiên họp Hội đồng Chính phủ bàn thảo các nội dung về Tổng Tuyển cử và Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong đó, có 5 cuộc họp bàn về việc điều đình với Việt Nam Quốc Dân Đảng và Việt Nam Cách mạng Đồng Minh hội về Tổng tuyển cử. Đây là những cuộc họp phản ánh quá trình đấu tranh chính trị quyết liệt, chống lại mọi sự phá hoại của kẻ thù, đồng thời cũng là sự cố gắng nhân nhượng, hoà giải của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ Lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với Việt Nam Quốc Dân Đảng và Việt Nam Cách mạng Đồng Minh hội, nhằm tạo bầu không khí ổn định cho Tổng tuyển cử. Ngoài ra, trong thời gian này, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn tổ chức 01 cuộc họp báo quốc tế (ngày 27/10/1945) để trả lời văn tắt các vấn đề về thời hạn công bố Hiến pháp, Quốc dân Đại hội và thể lệ Tổng tuyển cử.
Cùng với việc đấu tranh chính trị để tạo không khí chính trị ổn định cho Tổng tuyển cử, dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chính phủ Lâm thời còn tích cực, nhanh chóng tổ chức soạn thảo Hiến pháp và triển khai sâu rộng các công tác chuẩn bị Tổng tuyển cử trong cả nước. Ngày 10/11/1945, Chính phủ Lâm thời ra Thông cáo về việc công bố dự thảo Hiến pháp để toàn dân thảo luận góp ý (kèm theo Bản dự án Hiến pháp gồm 9 chương, 71 điều). Bản Thông cáo viết: “Muốn cho tất cả nhân dân Việt Nam dự vào việc lập Hiến pháp của nước nhà nên Chính phủ công bố bản dự án Hiến pháp để mọi người đọc kỹ càng và được tự do phê bình…Ủy ban dự thảo Hiến pháp sẽ tập trung các đề nghị sửa đổi và ý kiến của nhân dân rồi trình lên Toàn quốc Đại hội bàn luận”.
Tiếp đó, trên báo Cứu quốc số ra ngày 31/12/1945, đăng bài “Ý nghĩa Tổng tuyển cử” của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bài báo có đoạn viết: “Tổng tuyển cử tức là tự do, bình đẳng; tức là dân chủ, đoàn kết. Do Tổng tuyển cử mà toàn dân bầu ra Quốc hội. Quốc hội sẽ cử ra Chính phủ. Chính phủ đó thật là Chính phủ của toàn dân”.
Hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và bút tích Lời kêu gọi toàn dân đi bầu cử của Người trên nhật báo Báo Quốc Hội, số ra ngày 6/1/1946. Nguồn: Thư viện quốc gia Việt Nam.
Tiếp nối những hoạt động trên, để cuộc “Tổng cử thành công được thành công mỹ mãn và chuẩn bị sẵn sàng việc khai họp Quốc hội”, ngày 01/01/1946, Chính phủ Lâm thời tự cải tổ thành Chính phủ Liên Hiệp lâm thời, mở rộng thành phần Chính phủ để thu hút thêm một số thành viên ngoài Tổng bộ Việt Minh, nhằm củng cố khối đại đoàn kết của dân tộc và chống lại âm mưu phá hoại Tổng tuyển cử của kẻ thù.
Ngày 03/01/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì phiên họp của Chính phủ liên hiệp lâm thời để kiểm tra lần cuối cùng công việc chuẩn bị Tổng tuyển cử. Ngày 05/01/1946, trước ngày bầu cử đúng một ngày, Hồ Chí Minh viết Lời kêu gọi quốc dân đi bầu cử đăng trên Báo Cứu quốc số 184: “Ngày mai mồng 6 tháng Giêng năm 1946. Ngày mai là một ngày sẽ đưa quốc dân ta lên con đường mới mẻ… Ngày mai, quốc dân ta sẽ tỏ cho thế giới biết rằng Việt Nam ta đã: Kiên quyết đoàn kết chặt chẽ. Kiên quyết chống bọn thực dân. Kiên quyết tranh quyền độc lập… Những người trúng cử, sẽ phải giữ vững nền độc lập của Tổ quốc, ra sức mưu cầu hạnh phúc cho đồng bào. Phải luôn luôn nhớ và thực hành câu: Vì lợi nước quên lợi nhà. Vì lợi chung quên lợi riêng. Phải làm cho xứng đáng với đồng bào, cho xứng đáng với Tổ quốc…”.
Như vậy, sâu chuỗi lại các sự kiện phản ánh quá trình chuẩn bị cho cuộc Tổng tuyển cử, chúng ta thấy, trong những ngày đầu thay mặt quốc dân lãnh đạo, điều hành đất nước, mặc dù phải giải quyết rất nhiều công việc bộn bề, song Chủ tịch Hồ Chí Minh và những người “công bộc” của dân trong bộ Chính phủ Lâm thời luôn đặc biệt quan tâm và dành phần lớn thời gian để xây dựng Nhà nước Việt Nam dân chủ kiểu mới, đảm bảo tính chất pháp lí không thể phủ nhận được của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, qua đó củng cố và giữ vững nền độc lập, giải quyết các vấn đề cấp bách của dân tộc đồng thời bảo vệ cho quyền lợi hợp pháp của mỗi người dân Việt Nam.
Hơn ai hết, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ Lâm thời rất muốn nhanh chóng hợp hiến bộ máy Nhà nước cách mạng non trẻ. Tuy nhiên, hợp hiến Nhà nước bằng cách nào và như thế nào để vừa đảm bảo được quyền lực hợp pháp của Nhà nước, vừa để phát huy được quyền làm chủ nhân dân, vừa giải quyết được căn bản gốc rễ được các vấn đề mâu thuẫn giai cấp đang còn tồn tại ở Việt Nam, vừa tăng uy tín của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ trước toàn thể nhân dân và cộng đồng thế giới, lại vừa tạo nên thế và lực mới cho Nhà nước cách mạng non trẻ để giải quyết các nhiệm vụ cấp bách của dân tộc như: giặc ngoại xâm, giặc đói, giặc dốt,…
Thực tiễn lịch sử đã chứng minh, một nhà nước, dù non trẻ đến đâu, nếu được bầu cử từ nhân dân, trở thành một nhà nước hợp pháp, đều có thể đứng vững, tồn tại và phát triển được trước mọi thách thức của lịch sử.
Minh Châu
Nguồn: Trang thông tin Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước