Có bao giờ bạn tự hỏi, những phong tục mà chúng ta đang gìn giữ ngày hôm nay đã từng hiện diện như thế nào trong đời sống của cha ông ta hàng trăm năm trước? Nhân dịp tết Đoan Ngọ (ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch), hãy cùng chúng tôi ngược dòng ký ức trở về những ngày tết Đoan Ngọ xưa để hiểu hơn phong tục, tập quán trong cách đón tết Đoan Ngọ xưa của người Việt. Những thông tin quý giá này được chúng tôi chắt lọc từ các bộ địa chí Triều Nguyễn, tiêu biểu trong số đó có bộ Mộc bản sách Đại Nam nhất thống chí hiện đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV. Đây là những lát cắt đời sống chân thực về không khí đón tết Đoan Ngọ vừa phong phú, vừa độc đáo ở một số địa phương.
Tết Đoan Ngọ hay còn gọi là tết Đoan Dương. Chữ “Đoan” có nghĩa là mở đầu, còn Ngọ là khoảng thời gian từ 11 giờ trưa tới 1 giờ chiều, và ăn tết Đoan Ngọ là ăn vào buổi trưa. Theo quan niệm của người xưa, đây là thời điểm dương khí đạt đến độ cực thịnh[1]. Giữa cái nắng oi nồng của tiết trời tháng 5, ngày tết Đoan Ngọ là khoảnh khắc thiêng liêng để con người bày tỏ lòng hiếu kính đối với tổ tiên, đồng thời gửi gắm những ước nguyện về một cuộc sống bình an, may mắn và hài hòa với thiên nhiên, đất trời.
Hình ảnh minh họa phong tục ngày tết Đoan Ngọ (Ảnh: AI)
Tại mảnh đất Thăng Long nghìn năm văn hiến, tết Đoan Ngọ không chỉ dừng lại ở nghi thức “tế thần lễ tổ”. Trong tiết trời đầu hạ oi ả, đây là dịp để bà con họ hàng qua lại thăm hỏi, cùng quây quần bên mâm cỗ mùa hè và sẻ chia những câu chuyện gia đình, từ đó thắt chặt thêm tình cảm xóm giềng. Đặc biệt, sử liệu còn ghi nhận vào ngày tết Đoan Ngọ người dân Hà thành thường có tục bẻ cây ngải cứu về làm thuốc.
Rời chốn Thăng Long xưa về với xứ Thanh Hóa – Nghệ An – Hà Tĩnh, nơi có tục đón tết Đoan Ngọ khá giống nhau đó là tục treo lá ngải cứu trước cửa để “trừ lệ”, vốn dĩ là cách người xưa xua tan khí độc và ngăn ngừa bệnh tật phát sinh trong mùa nắng nóng.
Tại kinh đô Huế, tết Đoan Ngọ hiện lên trang nghiêm nhưng không kém phần tinh tế. Với quan điểm tết Đoan Ngọ cùng với tết Nguyên Đán và tết Vạn Thọ là 3 tiết lớn nhất trong một năm. Vì vậy mà các vua triều Nguyễn cũng rất coi trọng ngày tết này. Ngày hôm đó, triều đình được nghỉ làm để vua tôi ăn tết. Nếu như trong hoàng cung, nhiều nghi lễ trang nghiêm được diễn ra thì bên ngoài người dân xứ Huế lại đón tết hết sức tinh tế. Đó là mâm lễ dâng cúng tổ tiên gồm bánh ú, dưa hấu. Trước hiên nhà, họ treo những con hổ được kết bằng lá ngải cứu để xua đi tà khí. Ngoài ra, cũng trong ngày tết Đoan Ngọ, người Huế còn hái lá cây để làm trà, thường gọi là “trà Đoan Ngọ”.
Mộc bản sách Đại Nam nhất thống chí, quyển 2, mặt khắc 14 ghi chép về phong tục đón tết Đoan Ngọ của người dân xứ Huế(Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV)
Trải dài đến các vùng đất Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà mới thấy điểm chung lớn nhất trong ngày tết Đoan Ngọ là đạo hiếu vẹn tròn. Vào ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch, người dân thành kính bày mâm cỗ cúng tổ tiên và thổ thần để gửi gắm lòng biết ơn đối với các bậc tiền nhân cùng các vị thần bảo hộ xóm làng, ruộng vườn.
Xuôi về phương Nam, tại vùng đất Biên Hòa và Gia Định, cha ông ta vẫn gìn giữ nguyên vẹn nếp xưa. Tết Đoan Ngọ là dịp bày biện cỗ bàn trang trọng tế tự tiền nhân, nhắc nhở con cháu về cội nguồn. Đặc biệt, ở mảnh đất Hà Tiên, ngày tết Đoan Ngọ mở ra một sắc màu rất sinh động. Không chỉ có bánh ú dâng cúng tổ tiên, nơi đây còn rộn ràng bởi lễ hội đua thuyền trên sóng nước. Giữa cái nắng tháng Năm oi ả, tiếng hò reo vang dậy hòa cùng nhịp mái chèo khua sóng dồn dập, vẽ nên một bức tranh ngày hè đầy sức sống, thể hiện tinh thần mạnh mẽ và hào sảng của người Việt nơi miền biển phương Nam.
Tư liệu ghi chép về phong tục tết Đoan Ngọ ở tỉnh Hà Tiên (Nguồn: Sưu tầm)
Có thể nói, từ “chiếc bánh ú”, “quả dưa hấu”, tục “treo ngải trừ tà”, hay trò chơi đua thuyền rộn rã… đã phần nào phác hoạ được bức tranh đa sắc về tết Đoan Ngọ xưa. Đó là minh chứng cho thấy ở mỗi vùng đất, tết Đoan Ngọ luôn được hiện hữu theo một cách riêng và thiêng liêng nhất. Ngày nay, việc chuẩn bị mâm lễ cúng gia tiên, thưởng thức bánh ú, hoa quả mùa hè…vào ngày tết Đoan Ngọ không chỉ là sự tiếp nối của một ngày lễ dân gian, mà còn là cách để mỗi người tìm về giá trị cội nguồn văn hóa dân tộc./.
[1] : https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%BFt_%C4%90oan_ng%E1%BB%8D
Tài liệu tham khảo:
1. Hồ sơ 20, Mộc bản Triều Nguyễn – Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
2. Quốc Sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, Nxb Thuận Hóa, năm 2005;
3. Hồ sơ H22, Mộc bản Triều Nguyễn – Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
4. Hồ sơ H23, Mộc bản Triều Nguyễn – Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
5. Hồ sơ H24, Mộc bản Triều Nguyễn – Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
6. Hồ sơ H48, Mộc bản Triều Nguyễn – Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.
7. Hồ sơ H49, Mộc bản Triều Nguyễn – Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
8. Hồ sơ H60, Mộc bản Triều Nguyễn – Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.
Cao Quang