Tả quân Lê Văn Duyệt, Nguồn: Sưu tầm
Lê Văn Duyệt là một vị tướng tài năng, đức độ và là một trong những bậc khai quốc công thần của Triều Nguyễn. Ông hai lần được vua Nguyễn cử giữ chức Tổng trấn Gia Định, trực tiếp quản lý và góp phần ổn định, phát triển vùng Gia Định – Nam Bộ. Qua những tư liệu quý trong Mộc bản Triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV giới thiệu một số câu chuyện về Tả quân Lê Văn Duyệt, qua đó giúp người xem hiểu thêm về cuộc đời, sự nghiệp và những dấu ấn của ông trong lịch sử.
Mộc bản sách Đại Nam chính biên liệt truyện sơ tập, quyển 22 cho biết: “Lê Văn Duyệt là người ở huyện Chương Nghĩa, tỉnh Quảng Ngãi. Cha của ông là Lê Văn Toại dời đến ở tỉnh Định Tường, sinh được 4 người con trai. Lê Văn Duyệt là con trưởng, sinh ra đã không được lành lặn, thân thể nhỏ nhưng lanh lợi, có tài. Năm 14, 15 tuổi, ông thường tự than thở rằng sinh ở thời loạn, không dựng được cờ trống đại tướng, ghi công danh vào sách sử thì không phải là trượng phu.’’
Mộc bản sách Đại Nam chính biên liệt truyện sơ tập, quyển 23, mặt khắc 1 ghi chép về thân thế và sự nghiệp của Lê Văn Duyệt
Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV
Lê Văn Duyệt lúc ấy được xem như cánh tay phải đắc lực của chúa Nguyễn Phúc Ánh và sau này trở thành một đại thần của nhà Nguyễn. Trong kho tư liệu Mộc bản triều Nguyễn còn dành rất nhiều trang để ghi chép về vị Tả quân này. Ông vốn được sung làm Thái giám từ năm 17 tuổi, công việc nội đình làm rất giỏi nhưng tài đánh trận cũng không thua kém ai. Nhờ tài đánh trận giỏi nên ông được đổi sang làm Cai đội thuộc nội, cai quản 2 đội thuộc nội.
Từ khi ra trận, ông đã nhanh chóng được thăng chức tới Tả quân là một trong những chỉ huy chính của quân đội. Nhưng dấu ấn mạnh mẽ nhất của ông dưới triều đại nhà Nguyễn chính là sự hưng thịnh một thời của vùng đất phương Nam. Cũng nhờ tài giỏi Lê Văn Duyệt đã 2 lần làm Tổng trấn Gia Định thành.
Vào năm 1801, khi ông cùng Chúa Nguyễn và các tướng Nguyễn Văn Trương, Tống Phước Lương, Võ Di Nguy đánh chiếm cửa biển Thị Nại (Bình Định). Khi tướng Võ Di Nguy bị trúng đạn tử trận, ông càng gắng sức đánh, đốt phá gần hết binh thuyền Tây Sơn. Trận ấy về sau được xem là “võ công đệ nhất” của nhà Nguyễn. Cũng trong năm đó, ông theo Chúa Nguyễn ra đánh Phú Xuân, có công phá được các phòng tuyến quân Tây Sơn giúp Chúa Nguyễn tiến vào nội thành Phú Xuân. Sau đó, ông theo lệnh Chúa Nguyễn đem quân bộ vào cứu thành Bình Định.
Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi, phong Lê Văn Duyệt làm Khâm sai Chưởng Tả Quân doanh Bình Tây tướng quân. Về sau, ông còn có nhiều công lao dẹp yên các cuộc nổi dậy, bạo loạn, cướp phá. Lê Văn Duyệt sau được liệt vào hàng đệ nhất khai quốc công thần với nhiều đặc ân như được vào chầu vua không phải lạy, đặc quyền tiền trảm hậu tấu nơi biên thùy.
Năm Gia Long thứ 11(1812), quân Xiêm sang đánh Chân Lạp, Phiên vương là Nặc Chân chạy sang Gia Định, vua ban chiếu cho quan thành Gia Định cấp nhiều tiền, gạo và cho ở phiên để. Đồng thời triệu Lê Văn Duyệt từ Quảng Ngãi trở về, vua dụ cho Lê Văn Duyệt biết việc xử lý Xiêm, Lạp, rồi lập tức sai Lê Văn Duyệt ra lãnh chức Tổng trấn Gia Định, lại kiêm lãnh cả hai trấn Bình Thuận, Hà Tiên.
Trong cuộc nổi dậy ở Đá Vách (tỉnh Quảng Ngãi) tiếp nối suốt nhiều năm ròng, sách Đại Nam chính biên liệt truyện sơ tập, quyển 22 có ghi chép: “Năm ấy, ác man ở Quảng Ngãi lại quấy nhiễu ngoài biên, trấn thủ Phan Tiến Hoàng đánh giặc bị thua. Vua lại sai Lê Văn Duyệt đem quân tiến đánh, quân đến nơi thì người man trốn đi. Lê Văn Duyệt trước sau 4 lần đi Quảng Ngãi, ác man sợ uy, hễ đến là nó trốn. Lê Văn Duyệt biết rõ tình hình ngoài biên, tuỳ nghi sắp đặt nhưng điều tâu xin, vua đều cho thi hành.”
Năm Gia Long thứ 18 (1819), ông được phái đi kinh lược ở Bắc thành. Năm ấy, hai trấn Thanh, Nghệ mất mùa, dân đói đi phiêu tán nhiều rồi hợp nhau đi ăn cướp, quan sở tại không trị nổi. Tất cả các việc đều tùy cơ bắt giặc, điều phối quân tình, việc dân có lợi thì nên làm, có hại thì nên trừ bỏ. Các quân tham ô, tiểu dân oan khuất, việc nhỏ thì tùy nghi xử đoán, việc lớn mới tâu lên. Vua ban dụ cho Lê Văn Duyệt rằng: “Thanh Hóa là ấp thang mộc của nước nhà, Nghệ An cũng là quận chân tay của trẫm, lần đi này cốt bình định yên hợp, ai quy thuận thì cho khỏi chết, ai góp sức về làm việc thì khuyến khích, cốt yên ủi uốn nắn để dân được sống an toàn mà thôi”. Lê Văn Duyệt nhận lệnh đến Nghệ An và Thanh Hóa
Đến năm Minh Mạng thứ nhất (1820), Lê Văn Duyệt ra lĩnh Tổng trấn Gia Định thành. Đây là lần thứ hai ông đảm nhận trọng trách này, tất cả các việc thăng giáng quan lại, dấy lợi trừ hại, việc thành, mưu kế ngoài biên, đều được tiện nghi làm việc. Ông cũng thể hiện mình là nhà chính trị sắc sảo, có tư duy làm kinh tế, để lại dấu ấn lớn khi có công khai phá, mở rộng và phát triển vùng đất phương Nam.
Đền thờ Tả quân Lê Văn Duyệt trong Lăng Ông Bà Chiểu tại TP. Hồ Chí Minh, Nguồn: Sưu tầm
Tổng trấn Gia Định Thành Tả quân Lê Văn Duyệt, người có công lớn trong việc giúp vua Gia Long trung hưng đất nước. Hai lần làm Tổng trấn thành Gia Định, ông được ca ngợi là người tài năng đức độ, vừa trị an xứ sở vừa chăm lo đời sống nhân dân. Ông đã đóng góp nhiều công lao trên các mặt chính trị, kinh tế, quân sự giai đoạn đầu triều Nguyễn.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Hồ sơ số H16/23, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
2. Bản dịch sách Đại Nam thực lục của Viện Sử học, Nxb Khoa học xã hội, năm 2004.
Chiêu Đan