Trong đời sống văn hóa truyền thống của người Việt, mâm ngũ quả ngày Tết là lễ vật không thể thiếu trên bàn thờ gia tiên, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và ước vọng về một năm mới bình an, no đủ.
Để đón một năm mới đủ đầy, mâm ngũ quả ngày Tết không chỉ là lễ vật dâng cúng tổ tiên mà còn là biểu tượng cô đọng của hương vị đất nước, phản ánh điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng và đời sống tinh thần của từng vùng miền. Qua các ghi chép trong Mộc bản sách Đại Nam nhất thống chí – bộ địa chí quan trọng của triều Nguyễn, có thể nhận diện rõ sự phong phú của các loại quả trên khắp ba miền Bắc, Trung, Nam.
Mâm ngũ quả dâng lên tổ tiên ngày Tết của người Việt (Ảnh: Sưu tầm)
1. Mâm ngũ quả miền Bắc
Ở miền Bắc, mâm ngũ quả truyền thống thường lấy nải chuối xanh làm nền, kết hợp với các loại quả như bưởi, cam, quýt, phật thủ, vì thế hương vị Tết miền Bắc thiên về sự hài hòa, trang nhã và ấm cúng.
Chuối là loại quả xuất hiện phổ biến trong các ghi chép về thổ sản miền Bắc. Đại Nam nhất thống chí ghi: chữ Hán là ba tiêu, quả lớn như sừng bò, vị ngọt thơm. Với đặc điểm dễ trồng, sinh trưởng nhanh, chuối hiện diện rộng khắp trong sinh hoạt nông thôn. Trên mâm ngũ quả, nải chuối xanh thường được đặt làm nền, tượng trưng cho sự che chở, đùm bọc và sum vầy. Hình dáng nải chuối mở rộng như bàn tay nâng đỡ các loại quả khác, phản ánh quan niệm coi trọng gia đình của cộng đồng người Việt miền Bắc.
Bản dập Mộc bản sách Đại Nam nhất thống chí, quyển 3, mặt khắc 71 ghi chép về loại quả Ba tiêu (quả Chuối). Nguồn: TTLTQGIV
Bên cạnh chuối, Đại Nam nhất thống chí còn ghi nhận bưởi, cam, quýt là những thổ sản quan trọng của nhiều địa phương Bắc Bộ. Những loại quả này có hương thơm thanh, vị ngọt dịu, thường được chọn bày trên mâm ngũ quả để biểu trưng cho sự đủ đầy, hanh thông và cát lành. Đặc biệt, quả bưởi với kích thước lớn, dáng tròn đầy, thường được đặt ở vị trí trung tâm, tạo điểm nhấn cho mâm lễ ngày Tết.
Ngoài các loại quả dùng để thưởng thức, mâm ngũ quả miền Bắc còn có sự hiện diện của những loại quả mang ý nghĩa biểu trưng cao như phật thủ. Tuy không được ghi chép phổ biến như các loại quả ăn được, nhưng phật thủ với hương thơm bền và hình dáng đặc biệt thường được lựa chọn để thể hiện ước vọng phúc lộc, sự chở che và lòng thành kính dâng lên tổ tiên.
Từ các ghi chép trong sách Đại Nam nhất thống chí, có thể thấy mâm ngũ quả ngày Tết của miền Bắc không đơn thuần là sự sắp đặt ngẫu nhiên các loại trái cây, mà là kết quả của quá trình lựa chọn những sản vật tiêu biểu của vùng đất, gắn với điều kiện tự nhiên và quan niệm văn hóa lâu đời. Qua nải chuối xanh, quả bưởi tròn đầy hay hương cam quýt dịu nhẹ, mâm ngũ quả miền Bắc đã kết tinh hương vị đất trời và gửi gắm những mong ước tốt đẹp cho năm mới, trở thành một nét đẹp bền vững trong văn hóa Tết Việt.
2. Mâm ngũ quả miền Trung
Miền Trung, với dải đất hẹp, khí hậu khắc nghiệt, nhiều nắng gió, lại nổi bật bởi những giống quả chịu hạn tốt như dứa, cau, cam, quýt. Mâm ngũ quả ngày Tết, người miền Trung đề cao tấm lòng thành kính, không quy định cứng nhắc về hình thức hay số lượng loại quả, mà mang tính linh hoạt cao, tùy thuộc vào những gì đất đai và khí hậu từng địa phương cho phép.
Theo ghi chép trong sách Đại Nam nhất thống chí, nhiều tỉnh Trung Bộ có các loại cây trái như dứa, cau, dừa, cam, quýt. Quả dứa, với mùi thơm đậm và sức sống bền bỉ trên đất cát, tượng trưng cho sự dẻo dai, chịu đựng; quả cau gắn bó chặt chẽ với phong tục, nghi lễ và đạo lý gia đình, phản ánh chiều sâu văn hóa lâu đời của cư dân Trung Bộ; quả dừa mang vị ngọt mát, là món quà tự nhiên hiếm hoi của vùng đất nhiều nắng gió, hàm chứa ước vọng về sự đủ đầy và an hòa. Cam, quýt với sắc màu tươi sáng góp phần làm mâm cúng thêm trang trọng, đồng thời gửi gắm niềm mong cầu cho một năm mới thuận hòa, ít thiên tai.
Bản dập Mộc bản sách Đại Nam nhất thống chí, quyển 3, mặt khắc 67 ghi chép về loại quả Cam. Nguồn: TTLTQGIV
Từ góc nhìn ấy, mâm ngũ quả miền Trung không chỉ là sự tập hợp của các loại trái cây địa phương, mà còn là biểu hiện sinh động của tâm thế con người trước hoàn cảnh tự nhiên: giản dị nhưng không sơ sài, mộc mạc mà thấm đẫm chiều sâu tinh thần. Qua đó, hương vị Tết miền Trung hiện lên trầm lắng, bền bỉ, phản ánh rõ nét phẩm chất chịu thương chịu khó, biết chắt chiu và trân trọng những gì đất trời ban tặng của cư dân vùng đất nắng gió.
3. Mâm ngũ quả miền Nam
Miền Nam, mâm ngũ quả mang sắc thái riêng, gắn với điều kiện tự nhiên trù phú của vùng đất mới. Mâm ngũ quả ngày Tết ở miền Nam vừa kế thừa truyền thống chung của văn hóa Việt, vừa mang dấu ấn rõ nét của sinh hoạt dân gian, thể hiện tính cởi mở và linh hoạt, phản ánh tâm thế phóng khoáng của cộng đồng cư dân khai phá. Nam Bộ là vùng đất phong phú các loại cây trái như xoài, dưa hấu, măng cụt, na, đu đủ. Việc lựa chọn các loại quả không chỉ dựa trên sản vật sẵn có mà còn gắn với cách diễn giải dân gian thông qua âm đọc cầu chúc “mãng cầu – dừa – đu đủ – xoài” , hàm ý mong ước một năm mới đủ đầy, sung túc. Không cầu kỳ trong hình thức, không ràng buộc bởi khuôn mẫu cố định, mâm ngũ quả miền Nam đề cao niềm tin vào sự sung túc, an vui và sức sống bền bỉ. Qua đó, hương vị Tết miền Nam hiện lên đậm đà, cởi mở và giàu sinh khí – phản ánh rõ nét bản sắc văn hóa của cư dân phương Nam trong dòng chảy chung của văn hóa Tết Việt.
Mâm ngũ quả còn gắn với cách diễn giải dân gian thông qua âm đọc cầu chúc “mãng cầu – dừa – đu đủ – xoài”. Ảnh: Sưu tầm
Từ các ghi chép trong Mộc bản sách Đại Nam nhất thống chí, mâm ngũ quả Tết của ba miền không chỉ phản ánh sự khác biệt về khí hậu và thổ nhưỡng, mà còn thể hiện cách người Việt gửi gắm ước vọng năm mới thông qua sản vật của chính quê hương mình. Dù là nải chuối xanh nơi Bắc Bộ, trái dứa thơm miền Trung hay quả dưa hấu đỏ lòng phương Nam, tất cả đều góp phần tạo nên một bản hòa ca hương vị Tết Việt – thống nhất trong đa dạng, bền bỉ cùng thời gian.
2. Ý nghĩa của “ngũ quả” và biểu tượng ngũ hành trong mâm Tết Việt
Trong văn hóa truyền thống Việt Nam, tên gọi “ngũ quả” không chỉ đơn thuần mang nghĩa là năm loại quả, mà còn hàm chứa một tầng ý nghĩa biểu trưng sâu sắc gắn với thuyết Ngũ hành – hệ tư tưởng quan trọng chi phối thế giới quan và nhân sinh quan của người Việt trong xã hội truyền thống.
Theo quan niệm phương Đông, Ngũ hành gồm: Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ, tượng trưng cho năm yếu tố cấu thành vũ trụ, vận động theo quy luật tương sinh -tương khắc. Con số “ngũ” vì thế mang ý nghĩa của sự toàn vẹn, cân bằng và hài hòa, thể hiện mong muốn con người sống thuận với trời đất, âm dương điều hòa, vạn sự hanh thông. Mâm ngũ quả ngày Tết, đặt trên bàn thờ tổ tiên, chính là sự cụ thể hóa tư tưởng ấy trong đời sống lễ nghi.
Trong thực hành dân gian, mỗi loại quả trên mâm Tết thường được lựa chọn sao cho gợi liên tưởng đến màu sắc, hình dáng, tính chất tương ứng với ngũ hành:
Mộc: tượng trưng cho sinh trưởng, khởi đầu, thường gắn quả màu xanh, cây trái vươn dài.
Hỏa: biểu trưng cho dương khí, may mắn, thường gắn với sắc đỏ, cam.
Thổ: biểu hiện của trung hòa, no đủ, gắn với các loại quả tròn đầy.
Kim: liên hệ đến sự tinh khiết, bền vững, thường được gợi qua sắc sáng.
Thủy: tượng trưng cho sự nuôi dưỡng, lưu thông, gắn với các loại quả mọng nước, vị mát.
Điều đáng chú ý là mâm ngũ quả không cố định cứng nhắc năm loại quả cụ thể, mà linh hoạt tùy theo điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng và sản vật của từng vùng. Chính sự linh hoạt ấy phản ánh cách người Việt tiếp nhận tư tưởng ngũ hành không theo lối giáo điều, mà thông qua thực tiễn đời sống. Các ghi chép trong Đại Nam nhất thống chí cho thấy rõ sự phong phú của thổ sản cây trái ở từng địa phương, tạo cơ sở vật chất để hình thành những mâm ngũ quả mang sắc thái riêng của Bắc, Trung, Nam nhưng vẫn cùng chung một hệ giá trị biểu trưng. Hương vị đất Việt, vì thế, không chỉ nằm trong món ăn hay trái quả cụ thể, mà còn hiện diện trong ký ức văn hóa được truyền lại qua từng trang sử liệu.
Tài liệu tham khảo:
1. Hồ sơ H10/3, Đại Nam nhất thống chí, Mộc bản triều Nguyễn, TTLTQGIV.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam nhất thống chí, tập 1, Nxb. Thuận Hoá, 2026.
Khánh Vy