Bạn có biết trong Tử Cấm Thành Huế vẫn còn một nhà hát đã tồn tại suốt 200 năm? Vì sao một công trình dành cho nghệ thuật cung đình lại nhiều lần gắn với những sự kiện quan trọng của Triều Nguyễn? Và những nguồn sử liệu nào đã lưu giữ câu chuyện về không gian nghệ thuật đặc biệt ấy? Hãy cùng lần giở những trang sử chính thống để khám phá hành trình hai thế kỷ của Duyệt Thị đường.
Ảnh nhà hát Duyệt Thị đường, Nguồn: Sưu tầm
Tọa lạc mé bên trái trong phạm vi Tử Cấm Thành, nối liền với điện Càn Thành bằng một hành lang có mái che, Duyệt Thị đường không chỉ là một công trình kiến trúc bằng gỗ và đá, mà còn là nơi lưu giữ hồn cốt của nghệ thuật cung đình Huế. Công trình này được khởi công xây dựng từ năm 1826, đến nay tròn 200 năm tuổi.
Lần theo nguồn sử liệu, nhà hát Duyệt Thị đường được xây dựng vào năm Bính Tuất (1826), khi vua Minh Mệnh cho dời nhà Thanh Phong để kiến lập nên một “thánh đường nghệ thuật” thực thụ. Sách Đại Nam thực lục chính biên đệ nhị kỷ chép: “Dựng nhà Duyệt Thị (ở phía đông điện Văn Minh, một tòa 4 gian 2 chái, dời nhà Thanh Phong để làm)”. Về vị trí, kiến trúc, thời gian và quá trình xây dựng, bổ sung các công trình phụ trợ của nhà hát cũng được sách Đại Nam nhất thống chí chép lại như sau: “Sảnh đường Duyệt Thị ở ngoài phía đông điện Quang Minh, quay về hướng đông, quy chế vuông vức, rất cao rộng, dựng năm Minh Mệnh thứ 7 (1826). Phía tiền tả là sở Thượng Thiện, phía hữu là viện Ngự Y, đều có bức tường ngăn cách, đều làm năm Tự Đức thứ 6 (1853). Năm Thành Thái làm thêm nhà cầu và nhà bếp”.
Mộc bản sách Đại Nam thực lục ghi chép về việc vua Minh Mệnh cho xây dựng nhà hát Duyệt Thị đường
Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV
Đây không chỉ được xem là nhà hát cổ của sân khấu truyền thống Việt Nam mà còn là không gian biểu diễn chính của nghệ thuật cung đình Huế, nổi bật là múa bát dật và các trích đoạn tuồng cổ. Kể từ khi công việc xây dựng nhà hát hoàn thành, tiếng trống chầu nơi đây hầu như chưa từng vắng bóng trong những dịp đại lễ của vương Triều Nguyễn. Tháng 12 năm Đinh Hợi (1827), vua Minh Mệnh đã triệu tập quan văn võ đến xem diễn tuồng suốt ba ngày. Đặc biệt, vào Tiết Vạn thọ, không gian nhà hát trở nên rực rỡ với nghi lễ “xem múa bát dật, xem hát bội ở nhà Duyệt Thị”.
Mộc bản sách Đại Nam thực lục ghi chép về việc vua Minh Mệnh cho quần thần xem múa bát dật, xem hát bội tại nhà Duyệt Thị nhân tiết Vạn thọ
Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV
Không chỉ là không gian biểu diễn nghệ thuật cung đình, Duyệt Thị đường còn nhiều lần được sử dụng cho các hoạt động quan trọng của triều đình, từ công việc triều chính, ngoại giao đến các nghi lễ ban thưởng. Vào năm Quý Tỵ (1833), nơi đây từng được sử dụng cho việc trọng yếu của triều đình, khi nhà vua sai bộ Hộ và Nội các đến đốc suất thợ đúc tiền “Minh Mệnh phi long” theo phép mới.
Duyệt Thị đường còn là nơi để tiếp đón sứ thần và ban thưởng cho công thần có công. Năm Bính Ngọ (1846), vua Thiệu Trị đã tiếp đón sứ thần hai nước Thủy Xá, Hỏa Xá cùng dự xem biểu diễn. Khi đất nước thái bình, nơi đây lại vang lên những khúc ca mừng thắng trận. Sách Đại Nam thực lục chính biên đệ tam kỷ chép: “Diễn trò chơi ở nhà Duyệt Thị 3 ngày. Văn chánh ngũ phẩm, võ tứ phẩm và các viên được khâm điểm ở ngoài đều vào hầu. Sứ thần 2 nước Thuỷ Xá, Hoả Xá, thổ ty ở Trấn Tây đều được dự. Khi mãn tiệc, đốt cây bông, múa đèn hoa ở đài nam. Người xem kể đến hàng trăm, hàng nghìn.”
Sau khi dẹp yên giặc giã ở Bắc Kỳ, vua Tự Đức đã ban yến cho các tướng sĩ như Nguyễn Tri Phương, Vũ Trọng Bình và cho phép họ thưởng thức ca nhạc, xem diễn trong ba ngày liền.
Có thể nói, Duyệt Thị đường không đơn thuần là một nhà hát, mà còn là không gian phản ánh đời sống chính trị, văn hóa và nghi lễ của Triều Nguyễn. Nơi đây ghi dấu những thời khắc thịnh trị của đất nước, những cuộc gặp gỡ ngoại giao, những buổi ban thưởng công thần cũng như niềm vui chung của triều đình trong các dịp đại lễ.
Trải qua nhiều biến động của lịch sử, Duyệt Thị đường ngày nay vẫn giữ được sức sống bền bỉ. Sau quá trình trùng tu dựa trên những cứ liệu lịch sử nghiêm ngặt, nơi đây hiện là nơi hoạt động của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống cung đình Huế. Khác với nhiều di tích trầm mặc với thời gian, Duyệt Thị đường vẫn sáng đèn mỗi ngày, đưa các vở tuồng cổ đến gần hơn với công chúng đương đại.
Hình ảnh một buổi biểu diễn tại nhà hát Duyệt thị đường, Nguồn: Sưu tầm
Nhìn lại chặng đường 200 năm, Duyệt Thị đường không chỉ là một công trình kiến trúc cổ kính mà còn là biểu tượng cho sức sống bền bỉ của nghệ thuật cung đình Huế. Từ không gian biểu diễn dành riêng cho bậc quân vương, nơi đây đã trở thành điểm hội tụ, gìn giữ và lan tỏa những giá trị đặc sắc múa cung đình và tuồng cổ đến với công chúng. Việc bảo tồn và phát huy giá trị nhà hát Duyệt Thị đường không chỉ góp phần gìn giữ một di sản sống của dân tộc mà còn nối dài mạch chảy văn hóa từ quá khứ đến hiện tại và tương lai.
Tài liệu tham khảo
1. Quốc sử quán Triều Nguyễn, Sách Đại Nam thực lục, Nxb Giáo dục, năm 2004;
2. Quốc sử quán Triều Nguyễn, Sách Đại Nam nhất thống chí, Nxb Thuận Hóa, năm 2006;
3. Hồ sơ H22/40, Mộc bản Triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
4. Hồ sơ H22/151, Mộc bản Triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.
Bùi Thị Mai