Dưa hấu Quảng Bình – sản vật cung tiến vua. Ảnh: sưu tầm
Dưới triều Nguyễn, nhiều sản vật địa phương không chỉ làm nên danh tiếng của từng vùng đất mà còn được tuyển chọn làm phẩm vật cung tiến triều đình. Quảng Bình (nay thuộc tỉnh Quảng Trị) là một trong những địa phương như vậy. Nhờ thổ nhưỡng cùng kinh nghiệm canh tác lâu đời của người dân, nơi đây có khá nhiều sản vật quý như bột hoàng tinh, thịt cửu khổng khô, tương đậu, rượu dâu và đặc biệt là dưa hấu. Với chất lượng vượt trội, dưa hấu Quảng Bình đã trở thành một trong những phẩm vật được triều đình nhà Nguyễn quy định cung tiến vào Kinh trong nhiều dịp lễ quan trọng.
Dưa hấu Quảng Bình không chỉ có vị ngon, giòn, ngọt mà còn có khả năng cung cấp nhiều nước, vitamin và nhiều khoáng chất, đây là sản vật rất được Hoàng cung triều Nguyễn ưa chuộng và tin dùng.
Năm Nhâm Tuất (1802), vua Gia Long hạ lệnh cho tỉnh Quảng Bình dâng tiến quả dưa hấu vào Kinh. Mộc bản sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, quyển 120, mặt khắc 16, 17 ghi rằng: “Hằng năm kính dâng lễ tế hưởng mùa hạ, các miếu, 2 chum rượu quả dâu, 30 quả dưa hấu. Lễ tiến tân 100 quả dưa hấu. Tiết Đoan dương 50 quả dưa hấu, tiết Thánh thọ (19 tháng 5) 150 quả dưa hấu”.
Đến năm Tân Mùi (1811), vua chuẩn y lời nghị: “Từ sau hàng năm vào kỳ tháng 3, tỉnh Quảng Bình chi tiền kho ra mua sẵn trước lấy 50 bát quan đầy rượu quả dâu, chia ra đựng vào 2 cái chum, bắt lính trạm đem đi nộp, đến ngày 29 tháng ấy đến kinh để kính dâng vào lễ tế hưởng mùa hạ. Đến kỳ tháng 4, mua sắm trước 100 quả dưa hấu, phái người chuyển đệ, đi đường bộ hay đường thủy thì tùy tiện, hàng ngày mồng 3 tháng ấy đến kinh kính dâng vào tiết Đoan dương”.
Mộc bản sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, quyển 120, mặt khắc 17 ghi về lệ tiến dâng dưa hấu tỉnh Quảng Bình dưới triều Nguyễn
Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV
Lệ tiến cống dưa hấu Quảng Bình tiếp tục được thực hiện dưới các triều vua sau đó. Năm 1836, vua Minh Mệnh “Sai Trung sứ đem dưa hấu Quảng Bình, do trạm đệ về Kinh dâng cung Từ Thọ. Vua tự tay viết biểu thỉnh an thăm sức khoẻ”.
Đến triều vua Thiệu Trị và vua Tự Đức việc dâng tiến dưa hấu tiếp tục được định lệ rằng: “Thiệu Trị năm đầu, lệ định: gặp tiết Vạn Thọ, tỉnh Quảng Bình đệ dâng 100 quả dưa hấu… Tự Đức năm đầu, lệ định: tiết Thánh thọ, tỉnh Quảng Bình đệ dâng 100 quả dưa hấu. Năm thứ 2, tỉnh Quảng Bình theo lệ về lễ cơm mới 100 quả dưa hấu, 2 lễ về ngày giỗ điện Phụng Tiên, mỗi lễ kính dâng 10 cân bột hoàng tinh, 2 chum tương đậu”.
Dưới triều vua Bảo Đại, vào năm 1943, quan tỉnh Quảng Bình dâng tiến 50 quả dưa hấu đỏ vào cung: “Phụng chiếu hướng lệ thường năm gần kỳ Đoan dương có cung tiến 50 quả dưa đỏ thổ nghi. Nay đã đến kỳ, tỉnh tôi chiếu lệ đã sức chọn mua hạng dưa đỏ tốt ấy 50 quả đựng trong đài niêm chỉ cẩn thận, phái đáp xe lửa do quý Bộ phụng nạp”.
Tờ 64, hồ sơ 2692, phông Toà Khâm sứ Trung Kỳ ghi về việc tỉnh Quảng Bình cung tiến 50 quả dưa hấu đỏ dưới triều vua Bảo Đại, năm 1943
Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV
Quá trình tuyển chọn quả dưa hấu để dâng tiến vào Kinh, được quan dân tỉnh Quảng Bình lựa chọn cẩn thận, đó phải là những quả dưa to, chín, mọng nước và ngon ngọt nhất. Nếu trong quá trình tiến dâng xảy ra sơ suất gì thì những người liên quan đều bị nghiêm trị. Mộc bản sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, quyển 120, mặt khắc 1,2 cho biết: “Phàm hàng năm gặp các lễ tết: lễ tế Nam giao, lễ hưởng ở nhà Thái miếu, ngày Thánh đản, ngày giổ và ngày Thánh thọ, tết Vạn thọ, các tết Chính đán, Đoan dương, Trung thu, Trùng dương và tiến tân, các quan địa phương chính tay phải lựa chọn lấy những thứ ngon, tốt, xếp vào trong sọt gánh, ngoài niêm phong đánh dấu như phép giao trạm phái đệ đi, trước hẹn 1, 2 ngày đã đến Kinh do bộ chuyển giao cho thị vệ chiểu nhận, hội đồng dâng lên. Năm nào khí hậu thời tiết đến muộn khác nhau phải tư lên bộ trả lời sẽ tuân làm (lễ tiến tân giao cho trạm nhận lĩnh), lần lượt chuyển nộp vào bộ rồi chuyển giao cho thị vệ dâng lên”.
Mộc bản sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, quyển 120, mặt khắc 1,2 ghi về những quy định trong việc tuyển chọn phẩm vật tiến dâng lên triều đình
Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV
Năm Ất Dậu (1825), tỉnh Quảng Bình tiến dâng dưa hấu, trong đó có quả không được tươi. Vua Minh Mệnh đã quở trách rằng: “Hoa quả quý bốn phương dâng cúng Tôn Miếu mà không cẩn thận như thế, chẳng là thêm cái lỗi bất thành của trẫm sao! Vậy truyền dụ cho các địa phương từ nay có tiến quả phẩm gì phải nên tự mình chọn lựa, nếu không chọn kỹ thì thà đừng tiến”.
Năm 1836, với mong muốn người dân có thể nhờ sản vật mà mưu sinh, vua Minh Mệnh đã xuống dụ yêu cầu bộ Lễ bàn bạc về việc trả tiền cho các địa phương cung tiến sản vật. Đối với dưa hấu của tỉnh Quảng Bình, mức giá được chuẩn y ấn định là 6 tiền cho mười quả. Quy định này được Mộc bản sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, quyển 65 ghi rõ: “Minh Mệnh năm thứ 17 (1836), chuẩn y lời nghị cho tỉnh Quảng Bình mua nộp dưa hấu, một chục quả giá 6 tiền”.
Trải qua bao biến thiên của lịch sử, dưa hấu Quảng Bình xưa đã được nhân giống và trồng ở nhiều vùng miền trên cả nước. Thế nhưng, nhắc đến vị ngọt thanh, ruột đỏ mọng và hương vị đặc trưng, dưa hấu Quảng Bình vẫn luôn nổi tiếng hơn cả. Đó không chỉ là niềm tự hào mà còn là vinh dự lớn lao của một vùng đất được thiên nhiên ban tặng cho thứ thổ sản quý giá ấy./.
Tài liệu tham khảo:
1. Hồ sơ H20, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
2. Hồ sơ H21, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
3. Hồ sơ H22, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
4. Hồ sơ H23, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
5. Hồ sơ H24, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV;
6. Hồ sơ H48, Mộc bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.
7. Hồ sơ 2692, Phông Toà Khâm sứ Trung Kỳ, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV.
Cao Quang