Nghị quyết số 25-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) và Hướng dẫn số 25-HD/BTGDVTW ngày 11/6/2026 của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương về phong trào thi đua “Dân vận khéo” giai đoạn 2026 – 2030 đều đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức tuyên truyền, hướng mạnh về cơ sở, gắn với nhiệm vụ chính trị và tạo sức lan tỏa trong Nhân dân. Thực tiễn triển khai chuỗi triển lãm “Hoàng Sa, Trường Sa – Biển, đảo thiêng liêng” cho thấy công tác công bố, phát huy giá trị tài liệu lưu trữ có những cách làm phù hợp với tinh thần “Dân vận khéo”. Đây cũng là kinh nghiệm để các Lưu trữ lịch sử tiếp tục đổi mới cách công bố tài liệu trong giai đoạn tiếp theo của việc thực hiện Chương trình công bố tài liệu lưu trữ quốc gia phục vụ xây dựng, phát triển kinh tế – xã hội, bảo vệ chủ quyền đất nước.
Triển lãm Hoàng Sa, Trường Sa – Biển, đảo thiêng liêng tại Bộ Tư lệnh Vùng 2 Hải quân, Vũng Tàu.
Tài liệu lưu trữ quốc gia được hình thành từ toàn bộ quá trình dựng nước, giữ nước và quản lý xã hội. Chức năng của cơ quan lưu trữ chưa bao giờ dừng lại ở việc “gìn giữ quá khứ”, mà quan trọng hơn là phát huy giá trị để phục vụ hiện tại và kiến tạo tương lai.
Nhìn lại lịch sử ngành Lưu trữ, trong điều kiện trước đây, do nhiều nguyên nhân về chiến tranh, cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật và yêu cầu bảo mật, việc tiếp cận tài liệu chủ yếu được thực hiện tại các cơ quan lưu trữ và theo nhu cầu của từng nhóm người sử dụng. Cách làm này tạo ra một rào cản hành chính và khoảng cách lớn giữa tài liệu lưu trữ với đông đảo công chúng.
Đến nay, thực tiễn phát triển đất nước đã đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới. Thấm nhuần lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Dân vận khéo thì việc gì cũng thành công”, Nghị quyết số 25-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) và Hướng dẫn số 25-HD/BTGDVTW của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương đều nhấn mạnh: mọi mô hình hoạt động hướng về Nhân dân phải xuất phát từ thực tiễn, chọn đúng đối tượng, gắn với nhiệm vụ chính trị và mang lại hiệu quả thiết thực.
Vận dụng tinh thần đó, ngành Lưu trữ buộc phải thay đổi tư duy căn bản: Từ việc chủ yếu phục vụ nhu cầu khai thác tại cơ quan lưu trữ, cần chủ động hơn trong lựa chọn nội dung, đối tượng, địa bàn và hình thức công bố tài liệu. Công tác công bố tài liệu phải trả lời được các câu hỏi mang tính chiến lược: “Tài liệu nào cần đưa ra? Phục vụ đối tượng nào? Ở địa bàn nào? Và bằng phương thức nào để đạt hiệu quả phục vụ thiết thực?”.
Thực tế, tư duy “Lưu trữ để phục vụ” chỉ thực sự phát huy sức mạnh khi được cụ thể hóa bằng một mô hình vận hành hiệu quả. Thực tiễn triển khai chuỗi triển lãm “Hoàng Sa, Trường Sa – Biển, đảo thiêng liêng” (giai đoạn 2023 – 2026) là một minh chứng cụ thể cho cách làm này thông qua việc chủ động lựa chọn đối tượng và tăng cường phối hợp liên ngành.
Chuỗi triển lãm Hoàng Sa, Trường Sa – Biển, đảo thiêng liêng thu hút đông đảo các tầng lớp Nhân dân tới tham quan.
2. Bài học thực tiễn từ chuỗi triển lãm “Hoàng Sa, Trường Sa – Biển, đảo thiêng liêng”
“Lưu trữ để phục vụ” không chỉ là mở rộng khả năng tiếp cận tài liệu mà còn đòi hỏi cơ quan lưu trữ chủ động xác định phục vụ ai, ở đâu và bằng phương thức nào để tài liệu phát huy hiệu quả. Chuỗi triển lãm “Hoàng Sa, Trường Sa – Biển, đảo thiêng liêng” do Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước phối hợp với các cơ quan, đơn vị thuộc Bộ Quốc Phòng, tổ chức tại các Vùng Hải quân trong giai đoạn 2023 – 2026 là một ví dụ tiêu biểu cho cách tiếp cận này. Từ nguồn tài liệu lưu trữ, nội dung được lựa chọn, tổ chức và giới thiệu phù hợp với từng địa bàn, trước hết phục vụ cán bộ, chiến sĩ trực tiếp làm nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo, đồng thời phục vụ học viên, sinh viên và Nhân dân.
Điểm đáng chú ý là địa bàn tổ chức được lựa chọn gắn với nội dung và đối tượng phục vụ. Thay vì tập trung tại các đô thị lớn hoặc trụ sở cơ quan lưu trữ, các cuộc triển lãm được tổ chức tại các Vùng Hải quân, từ Cam Ranh (Khánh Hòa), Phú Quốc (Kiên Giang), Vũng Tàu (Bà Rịa – Vũng Tàu), Hải Phòng đến Đà Nẵng. Đây là những địa bàn gắn với hoạt động của lực lượng Hải quân và đời sống của cộng đồng dân cư ven biển. Việc tổ chức ngay tại các đơn vị, địa bàn biển, đảo tạo điều kiện để cán bộ, chiến sĩ, học viên và người dân tiếp cận tài liệu trong một không gian gần gũi với nội dung được giới thiệu.
Nội dung triển lãm cũng được xây dựng theo hướng kết nối lịch sử với thực tiễn bảo vệ chủ quyền biển, đảo. Châu bản, Mộc bản triều Nguyễn cùng các bản đồ, tài liệu lịch sử được lựa chọn để giới thiệu những căn cứ lịch sử liên quan đến quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam đối với biển, đảo. Bên cạnh đó, triển lãm giới thiệu những đóng góp của Hải quân Nhân dân Việt Nam trong quá trình bảo vệ chủ quyền biển, đảo, cũng như truyền thống, nhiệm vụ và những đóng góp của các Vùng Hải quân qua từng thời kỳ. Cách tổ chức này tạo nên sự nối tiếp giữa những bằng chứng lịch sử với quá trình xây dựng, chiến đấu và thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền trong hiện tại.
Với cán bộ, chiến sĩ Hải quân, những nội dung trên có ý nghĩa trực tiếp trong giáo dục truyền thống, nâng cao nhận thức và củng cố trách nhiệm đối với nhiệm vụ được giao. Đặc biệt, khi triển lãm được tổ chức tại chính các Vùng Hải quân, những tư liệu về lịch sử, truyền thống và hoạt động của đơn vị trở nên gần gũi hơn với người xem. Đối với học viên, sinh viên, học sinh và Nhân dân địa phương, đây là một hình thức tiếp cận lịch sử trực quan, giúp hiểu rõ hơn về chủ quyền biển, đảo của Việt Nam và quá trình bảo vệ chủ quyền của các thế hệ.
Để tạo được sự kết nối giữa các nguồn tư liệu và nội dung như vậy, phối hợp liên ngành là một yếu tố quan trọng của mô hình. Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đảm nhiệm việc lựa chọn, xin ý kiến thẩm định, xử lý và cung cấp tài liệu lưu trữ, bảo đảm tính chính xác, khoa học của nguồn tư liệu. Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, Bảo tàng Hải quân và các cơ quan liên quan bổ sung tư liệu, hiện vật về lịch sử quân đội, Hải quân và các lực lượng làm nhiệm vụ trên biển, đồng thời tham gia xây dựng nội dung, hình thức trưng bày. Bộ Tư lệnh Hải quân, các Vùng Hải quân và Học viện Hải quân cung cấp thông tin về quá trình xây dựng, chiến đấu, huấn luyện và thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, đồng thời bảo đảm địa bàn, điều kiện tổ chức và kết nối với các nhóm công chúng.
Sự kết hợp giữa tài liệu lưu trữ, tư liệu và hiện vật quân đội, Hải quân với thông tin từ chính các đơn vị thực hiện nhiệm vụ giúp kết nối các nguồn tài liệu, tư liệu và hiện vật thành nội dung trưng bày thống nhất, qua đó làm rõ quá trình xác lập, thực thi và bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Việt Nam. Qua 4 năm triển khai, chuỗi triển lãm đã thu hút hàng nghìn lượt cán bộ, chiến sĩ, học sinh, sinh viên, Nhân dân và khách tham quan.
Một điểm đáng chú ý khác, nội dung, hình ảnh, thiết kế và dữ liệu tài liệu triển lãm được tiếp tục khai thác cho các hoạt động trưng bày, tuyên truyền, giáo dục và xuất bản. Một phần bộ trưng bày và tư liệu được bàn giao cho Học viện Hải quân, Bảo tàng Hải quân để phục vụ trưng bày và giáo dục truyền thống; nguồn tư liệu cũng được phát triển thành sách, ấn phẩm, pa-nô lưu động và các sản phẩm tuyên truyền tại cơ sở. Đây là cách để kết quả của một đợt công bố tiếp tục được sử dụng ở nhiều không gian và hình thức khác nhau.
Thực tiễn từ chuỗi triển lãm cho thấy, “Lưu trữ để phục vụ” trước hết là thay đổi cách tiếp cận đối với người sử dụng tài liệu. Khi lựa chọn đúng địa bàn, xác định rõ đối tượng, xây dựng nội dung gắn với nhu cầu thực tế và huy động được các cơ quan, đơn vị cùng tham gia, tài liệu lưu trữ có thể phát huy giá trị vượt ra ngoài phạm vi nghiên cứu chuyên môn. Đây là kinh nghiệm thiết thực để tiếp tục đổi mới công tác công bố tài liệu trong giai đoạn tiếp theo của Chương trình Công bố tài liệu lưu trữ quốc gia.
Chuỗi triển lãm Hoàng Sa, Trường Sa – Biển, đảo thiêng liêng thu hút đông đảo các tầng lớp Nhân dân tới tham quan.
3. Nhân rộng cách làm, đổi mới công tác công bố trong thời gian tới
Từ thực tiễn triển khai chuỗi triển lãm “Hoàng Sa, Trường Sa – Biển, đảo thiêng liêng”, những kết quả đạt được không chỉ dừng lại ở một đợt công bố cụ thể, mà gợi mở một góc nhìn thực tế cho các Lưu trữ lịch sử ở địa phương. Không nhất thiết phải mở rộng quy mô hay gia tăng số lượng sự kiện, điều quan trọng hơn là làm sao để mỗi hoạt động công bố tìm được đúng công chúng, có sự đồng hành của các cơ quan, tổ chức và tạo ra những sản phẩm có thể tiếp tục sử dụng lâu dài.
Tùy thuộc vào điều kiện, đặc thù và nguồn lực thực tế của từng địa phương, các Lưu trữ lịch sử có thể tham khảo một số hướng tiếp cận linh hoạt:
Lựa chọn chủ đề sát với đời sống địa phương: Thay vì công bố dàn trải, việc tập trung vào những câu chuyện gắn liền với lịch sử, nhiệm vụ chính trị hay sự quan tâm trực tiếp của cộng đồng địa phương – như lịch sử hình thành địa giới hành chính, truyền thống cách mạng, di sản văn hóa, phát triển kinh tế – xã hội hay bảo vệ biên giới, biển đảo – thường dễ tạo được sự đồng cảm.
Đưa triển lãm lưu động về cơ sở: Bên cạnh việc duy trì không gian trưng bày tại trụ sở, các cơ quan lưu trữ có thể nghiên cứu xây dựng những bộ panô, triển lãm lưu động nhỏ gọn để đưa về trường học, nhà văn hóa, khu công nghiệp, đồn biên phòng hay các địa bàn biên giới, hải đảo. Việc chủ động xác định các nhóm công chúng ưu tiên sẽ giúp lựa chọn được cách thức giới thiệu phù hợp và tự nhiên nhất.
Kết nối các nguồn lực sẵn có tại địa bàn: Công tác công bố sẽ thuận lợi hơn rất nhiều nếu có sự đồng hành của các cơ quan văn hóa, bảo tàng, giáo dục, đoàn thanh niên, lực lượng vũ trang hay báo chí địa phương. Đây không hẳn là việc phát sinh thêm các chương trình phối hợp phức tạp, mà đơn giản là sự kết nối để mỗi đơn vị đóng góp đúng thế mạnh sẵn có: lưu trữ cung cấp tư liệu chuẩn xác, bảo tàng hỗ trợ ngôn ngữ trưng bày, lực lượng vũ trang hay đoàn thanh niên hỗ trợ địa bàn và người xem.
Song hành giữa trưng bày trực tiếp và không gian số: Ngay từ bước đầu xây dựng nội dung, việc chuẩn bị sẵn các dạng thức số hóa (mã QR, video, bộ ảnh, infographics, triển lãm 3D…) sẽ giúp nguồn tư liệu tiếp tục được khai thác, sử dụng trên môi trường số, phục vụ người dân tra cứu mọi lúc, mọi nơi.
Tạo ra các sản phẩm khai thác lâu dài: Sẽ rất hiệu quả nếu mỗi đợt công bố không dừng lại ở một sự kiện khép lại sau vài ngày mở cửa, mà được đúc kết thành các bộ sản phẩm bền vững: tài liệu giáo dục lịch sử địa phương trong nhà trường, sách ảnh, các bộ panô luân chuyển về xã/phường, hay dữ liệu tra cứu trên Cổng thông tin điện tử.
Việc triển khai Chương trình công bố tài liệu lưu trữ quốc gia theo Quyết định số 2194/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đang bước vào một giai đoạn mới, trong bối cảnh công nghệ và thói quen tiếp cận thông tin của người dân đang thay đổi nhanh chóng, giá trị của di sản tài liệu nằm chính ở sự hiện diện của nó trong đời sống xã hội.
Kinh nghiệm từ chuỗi triển lãm “Hoàng Sa, Trường Sa – Biển, đảo thiêng liêng” không phải là một mô hình áp dụng chung cho mọi địa phương, mà là một cách làm có thể tham khảo từ thực tiễn: đưa tài liệu đến đúng đối tượng, đúng địa bàn; chuyển tài liệu thành những sản phẩm phù hợp với nhu cầu tiếp cận; tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị và tiếp tục khai thác kết quả sau mỗi đợt công bố. Khi tài liệu lưu trữ bước ra khỏi kho tàng để đến với cơ sở và phục vụ cộng đồng một cách tự nhiên nhất, đó cũng chính là lúc công tác công bố tài liệu thực hiện trọn vẹn sứ mệnh của mình: đưa thông tin quá khứ phục vụ đắc lực cho công cuộc xây dựng, phát triển kinh tế – xã hội và bảo vệ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc trong giai đoạn mới./.
Luyện Thủy (Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước)
Nguồn: Trang Thông tin điện tử Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước