Ẩm thực Việt Nam là một không gian văn hóa giàu bản sắc, nơi mỗi món ăn không chỉ mang hương vị riêng mà còn hàm chứa những câu chuyện lịch sử và lối sống của người Việt qua các thời kỳ. Bên cạnh những cao lương mỹ vị nơi cung đình, không ít món ăn dân dã đã để lại dấu ấn sâu đậm, gắn liền với sinh hoạt thường ngày và thậm chí cả cuộc đời của các bậc đế vương. Trong số đó, mắm tôm – một loại gia vị quen thuộc nhưng có mùi vị rất đặc trưng – là trường hợp tiêu biểu.
Ngày nay, mắm tôm đôi khi được du khách nước ngoài xếp vào nhóm những “đặc sản khó thưởng thức” bởi mùi nồng mạnh. Tuy nhiên, trong văn hóa ẩm thực Việt Nam, mắm tôm giữ vị trí đặc biệt: vừa là gia vị để nêm nếm, làm nước chấm, vừa có thể dùng trực tiếp hoặc chế biến thành nhiều món ăn khác nhau. Ít người biết rằng, đây cũng chính là món ăn được vua Gia Long – vị hoàng đế khai sáng triều Nguyễn – đặc biệt ưa thích.
Mắm tôm được chế biến từ con tôm biển (còn gọi là con moi, con ruốc), ủ với muối trong thời gian đủ dài (trên 6 tháng), đây là món ăn kèm với các món ăn đặc trưng như Bún đậu, chả cá, bún riêu, thịt chó, canh cua,… (Ảnh: Sưu tầm)
Theo Mộc bản triều Nguyễn, sách Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhất kỷ, quyển 2, mặt khắc 7 chép khi còn trong những năm tháng bôn ba, chinh chiến lúc chưa lên ngôi, bữa ăn của vua Gia Long rất giản dị, ít món, không cầu kỳ. Trong các bữa cơm ấy, mắm tôm luôn giữ vai trò chủ vị. Nhà vua thường trộn mắm tôm với bảy loại gia vị gồm hồ tiêu, ớt, hồi hương, quế chi, tỏi, gừng và ô mai; tất cả được giã nhỏ, hòa quyện rồi dùng làm thức ăn chính, gần như ngày nào cũng ăn.
Không chỉ dùng cho riêng mình, vua Gia Long còn chia sẻ món ăn này với những người theo hầu. Sử liệu ghi lại lời căn dặn của nhà vua: “Lam chướng ở rừng biển, ăn thức ăn này tốt lắm; vả để tỏ ta cùng các khanh tân khổ có nhau”. Lời nói ấy phản ánh sự quan tâm, gắn bó giữa nhà vua và những người cùng chia sẻ gian nan trong buổi đầu dựng nghiệp.
Bản dập sách Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhất kỷ, quyển 2, mặt khắc 7 ghi chép về sở thích ăn mắm tôm của vua Gia Long (Nguồn: TTLTIV)
Qua câu chuyện về món mắm tôm, có thể thấy rõ nếp sống giản dị, đạm bạc của vua Gia Long trong hoàn cảnh khó khăn. Dù mang mùi vị nồng đặc trưng, nhưng mắm tôm vẫn là món được nhà vua dùng hằng ngày, như một biểu tượng của sự mộc mạc, gần gũi và đậm đà bản sắc ẩm thực Việt Nam. Câu chuyện nhỏ này không chỉ giúp hiểu thêm về đời sống thường nhật của vị hoàng đế đầu triều Nguyễn, mà còn góp phần soi sáng giá trị văn hóa của những món ăn dân dã trong lịch sử dân tộc.
Con tôm biển (còn gọi là con moi, con ruốc) được ủ với muối trong các chum vại
Cao Quang